Հայկական զարդարվեստը․ պատմություն և ժամանակակից միտումներ

Հայաստանը վաղուց հայտնի է իր տաղանդավոր ոսկերիչներով։ Դրան նպաստել է նաև այն հանգամանքը, որ Հայաստանի տարածքում հայտնաբերված առաջին զարդերը թվագրվում են հազարամյակներ առաջ։ Հայկական զարդարվեստի պատմությունը սերտորեն կապված է այս տարածաշրջանի պատմական զարգացումների հետ և արտացոլում է տարբեր դարաշրջանների մշակութային ու հասարակական փոփոխությունները։

Այսօր բազմաթիվ հայկական և միջազգային ապրանքանիշեր ոգեշնչվում են պատմական նմուշներից՝ նոր կյանք հաղորդելով ավանդական ձևերին ու զարդանախշերին։ Հատկապես մեծ ժողովրդականություն են վայելում հայկական ոճով պատրաստված արծաթյա զարդերը։ Ազգային նախշերով ականջօղերը, մատանիները և վզնոցները դարձել են երիտասարդների առօրյա ոճի անբաժանելի մասը։

Հայկական զարդարվեստի հնագույն պատմությունը

Պատմական Հայաստանը հարուստ էր մետաղներով և այլ բնական հումքով, ինչը նպաստել է ոսկերչության զարգացմանը։ Դեռևս վաղ բրոնզի դարաշրջանից Հայկական լեռնաշխարհը ձևավորվել է որպես մետաղների գեղարվեստական մշակման կարևոր կենտրոններից մեկը։ Հայաստանի տարբեր շրջաններում հայտնաբերված ոսկե և արծաթե զարդերը, գավաթներն ու անոթները վկայում են հին վարպետների բացառիկ ճաշակի և բարձր մասնագիտական կարողությունների մասին։

Ոսկյա զարդերը լայն տարածում են ստացել մ.թ.ա. III հազարամյակի երկրորդ քառորդում։ Ամենահին նմուշները հայտնաբերվել են Մեծամորում, Շենգավիթում և վաղ բրոնզի դարի այլ հնավայրերում։ Վերջին տարիներին հայ և լեհ հնագետների համատեղ արշավախումբը հայտնաբերել է ուշ բրոնզի դարին վերագրվող ոսկե վզնոց, որը ևս մեկ անգամ հաստատում է տարածաշրջանի ոսկերչական հարուստ ավանդույթները։

Հելլենիստական ժամանակաշրջանում հայկական ոսկերչությունը նոր զարգացում ապրեց։ Վարպետները կիրառում էին ձուլման, դրոշմման, մոմե մոդելավորման, փորագրության և մետաղամշակման բազմաթիվ այլ տեխնիկաներ։

Միջնադարում ոսկերիչները միավորվում էին արհեստավորական կազմակերպությունների մեջ։ Նման կենտրոններ գործում էին Դվինում, Վանում, Արծնում և Կարինում։ Միջնադարյան հայկական զարդարվեստի լավագույն օրինակներից են եկեղեցական սպասքը, ձեռագրերի թանկարժեք կազմերը և ծիսական առարկաները։

Հայաստանի դիրքը միջազգային առևտրական ճանապարհների խաչմերուկում նպաստում էր մշակութային փոխազդեցությանը։ Թանկարժեք մետաղները կարևոր դեր էին խաղում երկրի տնտեսական և հոգևոր կյանքում՝ խորհրդանշելով հարստություն, իշխանություն և հավատք։

Ոսկերչական դպրոցներ

Հայկական ոսկերչության պատմության ընթացքում ձևավորվել են մի քանի հայտնի դպրոցներ, որոնք առանձնացել են իրենց գեղարվեստական և տեխնոլոգիական առանձնահատկություններով։

Ամենահայտնիներից էին Վանի, Վասպուրականի և Կարինի դպրոցները։ Հայ ոսկերիչները մեծ հեղինակություն էին վայելում ոչ միայն հայրենիքում, այլև Կոստանդնուպոլսում, Թիֆլիսում, Ղրիմում և Նոր Ջուղայում։ Յուրաքանչյուր դպրոց ուներ իր նախընտրելի ձևերն ու զարդանախշերը։ Դրանցում գերակշռում էին բուսական և երկրաչափական մոտիվները։

Վան–Վասպուրականի դպրոցը հայտնի էր արծաթյա և ոսկեջրած իրերով, ինչպես նաև էմալով զարդարված գոտիներով ու զարդերով։ Կարին–Ախալցխա–Ալեքսանդրապոլի դպրոցը հայտնի էր դեկորատիվ առարկաներով, եկեղեցական զարդարանքներով և արծաթյա գոտիներով։ Սյունիք–Արցախի դպրոցը մասնագիտանում էր գոտիների և զարդերի պատրաստման մեջ՝ լայնորեն կիրառելով հատիկավորման և սևացման տեխնիկաները։

Հայ ոսկերիչները տիրապետում էին ավելի քան տասնյակ տարբեր տեխնոլոգիաների։ Նրանք պատրաստում էին ոչ միայն մանր զարդեր, այլև մեծածավալ առարկաներ՝ սկուտեղներ, պայուսակներ, հանդիսավոր պարագաներ և դեկորատիվ իրեր։

Հատուկ տեղ էր զբաղեցնում թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի մշակումը։ Այդպիսի աշխատանքները մեծ պահանջարկ էին վայելում տարբեր երկրներում։ Հայկական ոսկերչության նշանավոր օրինակներից է ադամանդներով զարդարված գահը, որը նվիրաբերվել էր ռուսական ցար Ալեքսեյ Միխայլովիչին։

Խորհրդային շրջանում Հայաստանը դարձավ տարածաշրջանի խոշորագույն ոսկերչական կենտրոններից մեկը։ 1950 թվականին հիմնադրվեց Երևանի ոսկերչական գործարանը, որն արագորեն ձեռք բերեց համամիութենական ճանաչում։

Խորհրդանիշներ և զարդանախշեր

Հին ժամանակներից հայկական զարդերը ունեցել են ոչ միայն գեղագիտական, այլև խորհրդանշական նշանակություն։ Դրանք հաճախ ծառայել են որպես պահապաններ, թալիսմաններ և բարեմաղթանքների կրողներ։

Յուրաքանչյուր զարդ՝ առօրյա, տոնական կամ ծիսական, ուներ իր առանձնահատուկ նշանակությունը և արտահայտում էր ընտանիքի, բարեկեցության ու կյանքի վերաբերյալ պատկերացումները։

Անցյալում զարդերը նաև ընդգծում էին մարդու հասարակական կարգավիճակն ու ընտանեկան դերը։ Արծաթյա և ոսկյա գոտիներ կրում էին թե՛ կանայք, թե՛ տղամարդիկ։ Արծաթը խորհրդանշում էր ուժն ու տղամարդկությունը, իսկ ոսկին՝ հարստությունն ու բարեկեցությունը։

Զարդերի պատրաստման համար օգտագործվում էին ոսկի, արծաթ, զմրուխտ, փիրուզ, մարգարիտ և նռնաքար։ Դրանք դարձել էին հայկական ազգային տարազի անբաժանելի մասը և հաճախ փոխանցվում էին սերնդեսերունդ որպես հարսանեկան նվերներ։ Հին լուսանկարներում հաճախ կարելի է տեսնել կանանց գլխազարդեր՝ արծաթե և ոսկե մետաղադրամներով զարդարված ժապավենների տեսքով։

Չամուսնացած աղջիկները սովորաբար չէին կրում ոսկե գոտիներ կամ աջ ձեռքի մատանիներ։ Ամուսնացած կանայք նախընտրում էին օձի ձևով մատանիներ, ձեռքի և ոտքի ապարանջաններ, ինչպես նաև կիսալուսին պատկերող վզնոցներ։

Հայկական զարդարվեստում լայն տարածում ուներ նռան խորհրդանիշը, որը մարմնավորում էր պտղաբերությունը, բարեկեցությունն ու ընտանեկան երջանկությունը։ Նռան պատկերները հաճախ օգտագործվում էին մատանիների, կախազարդերի, ապարանջանների և վզնոցների ձևավորման մեջ։

Գորտը ևս համարվում էր պտղաբերության և բարօրության խորհրդանիշ։ Այդ պատճառով նորապսակները և հղի կանայք երբեմն կրում էին գորտի տեսքով զարդեր՝ որպես մայրության և սերնդի շարունակության խորհրդանիշ։

Հետաքրքիր է, որ նախաքրիստոնեական շրջանում խաչը նույնպես կապվում էր պտղաբերության գաղափարի հետ։ Լայն տարածում ունեին նաև տարբեր պահապաններ և կապույտ աչքի պատկերով զարդեր, որոնք նախատեսված էին չար աչքից պաշտպանելու համար։

Ժամանակակից զարդեր

Վերջին տարիներին հայկական բազմաթիվ ապրանքանիշեր և դիզայներներ վերաիմաստավորել են ազգային ոսկերչական ավանդույթները՝ նոր շունչ հաղորդելով պատմական մոտիվներին։

Այսօր հայկական նախշերով արծաթյա վզնոցները, ականջօղերն ու մատանիները դարձել են կանանց առօրյա կերպարի կարևոր բաղադրիչ։

Հայկական ծագում ունեցող որոշ միջազգային բրենդներ նույնպես մեծ ճանաչում են ձեռք բերել։ Դրանցից է Tateossian-ը, որի խանութները գործում են Լոնդոնում և աշխարհի այլ խոշոր քաղաքներում։

Երևանում գործում են բազմաթիվ խանութներ, որոնք առաջարկում են ոսկյա և արծաթյա զարդերի լայն ընտրանի։ Այստեղ կարելի է գտնել ինչպես հեղինակային բուտիկներ, այնպես էլ խոշոր վաճառքի կենտրոններ։

Ամենահայտնի վայրերից մեկը շարունակում է մնալ Վերնիսաժը՝ բացօթյա շուկան, որտեղ տեղացի վարպետները ներկայացնում են իրենց աշխատանքները։ Այստեղ կարելի է գտնել թե՛ ժամանակակից դիզայներական զարդեր, թե՛ վինտաժ ոճի բացառիկ նմուշներ։

Տեսականին նախատեսված է տարբեր հնարավորությունների համար. օրինակ՝ մատանու արժեքը կարող է սկսվել մոտ 10 ԱՄՆ դոլարից, ինչը հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուր այցելուի գտնել իր ճաշակին և բյուջեին համապատասխան զարդ։

Levon Travel